Apre ki 5.7 miliyar roupi lepep moris inn volatilize:
Larzan ek di-bien piblik: ki kestion, ki leson, ki solision?
State Trade Corporation (STC) ti met dibout apre gran vag sanzman 1982. So mision sete pou kass monopol-kartel, anpes dominer gro oligark dan impor-expor ek protez lintere konsomater Morisien
STC sipoze ena reponsabilite pou import bann danze de baz ki lepep servi, asir stabilite pri kan neseser
Me STC inn osi sanz so natir lor letan. Olie protez konsomater, STC finn devinn enn linstriman kont lintere konsomater. Rezim apre rezim – inn servi STC pou inpoz enn nouvo mekanism pou taxe konsomater. Lane apre lane Leta finn azout tax lor tax dan striktir kalkil pri prodwi petrolie. Se ekzakteman seki finn arive tax 2 roupi ki fek mete pou vaksin.
Me STC inn osi gradielman devie de so mision. Li finn ranplas monopol labourzwazi istorik par enn bourzwazi deta, pros de bann rezim o-pouvwar, ki finn servi STC, pou servi seki gravit otour Leta, olie servi konsomater. Li fer ekzateman seki bann parti politik pro-bourzwazi deta inn fer apre lindepandans. Se ekakteman seki finn trouve avek Betamax sou Rezim Travayis. Se ekzakteman seki finn arive sou rezim Jugnauth avek bann ‘emergency contract’ sou Kovid an 2020.
Prezidis ki lepep Moris pe sibir avek bann Antite Deta, kouma STC, ki finn kariate ek devinn kont linterer piblik limem, ekziz ki nu poz bann kestion fondamantal, tir bann leson neseser ek met divan bann solision radikal, pou atak rasinn sistemik ek striktirel sa kriz bann institision deta-la.
Rezistans ek Alternativ poz kestion fondamantal
Eski enn “Corporation” deta, ki finanse par larzan piblik kapav angaz li dan enn kontra ou fer tranzaksion KONFIDANSIEL avek enn lot antite prive lokal ou etranze? Se seki finn arive dan ka Betamax, kot finn ena kontra sekre ki ni lepep, ni lasanble nasional zame inn konn so konteni. Si avan siyn sa kalite kontra li, ti rann piblik, lepep ti pou fini pou kone si enn tel kontra dan lintere piblik ou dan lintere enn klik ekonomik.
Eski li normal ki bann dimunn ki pran desizion lor nom enn Antite Deta, pena okenn responsabilite pou konsekans zot ak? Dapre STC Act, pena okenn form “liability” pou tou seki pilot sa kontra-la. Ala ki STC Act dir: “No liability, civil or criminal, shall attach to any member or officer or to the Corporation in respect of any loss arising from the exercise in good faith by a member or an officer or the Corporation of his or its functions under this Act.” Zordi se lepep Moris ki finn ‘kondane’ pou pey pre Rs 5.7 Miliar.
Dan mem seri kestionnman, nou bizin osi poz lakestion eski enn Antite Deta kapav angaz li enn form Arbitraz Prive Internasional, ki dapre Konstitision Moris rekonet se sistem zidisier morisien ou bann linstans ziridik internasional ki tom sou Nasion Zini? Pli grav ankor eski li normal ki enn Antite Deta, kouma STC, kapav angaz lepep dan enn Kontra de sa natir la an sekre ek konfidansialite?
Sa 4 kestion fondamantal ki nou pe poze-la li valid pou tou Antite Deta dan lekel zer larzan piblik ou ki zer le-bien komin ek patrimwann natirel teritwar Moris. Li antrenn bann nouvo kestion ankor pli pertinan.
Eski li normal ki bann Konpanye Deta kouma Mauritius Telecom ou aster Mauritius Investment Corporation, angaz zot dan bann kontra konfidansiel kot par miliar roupi larzan piblik inplike, san ki Lasanble Nasional ou piblik konn konteni ek analiz zot pertinans an term lintere piblik?
Eski li posib ki enn Labank Sanral servi par miliar roupi rezerv nasional san ki piblik ena drwa kone kouma so patriwann nasional pe servi: eski li pe servi lintere piblik ou lintere enn klik ekonomik?
Eski li normal ki bann Antite Deta, kouma Economic Development Board (EDB), kapav pran bann desizion lor nom lepep Moris pou al negosie bann kontra prive avek bann konpanie etranzer, lor tax ek investisman ki anplis pou res konfidansiel? Sa kalite mezir la fek anonse dan bidze..
O-dela de bann kestion ki konsern bann Antite Piblik, enn bann kestion ankor pli krisial ki poze: Eski enn gouvernman kinn eli pou zer pei pou 5-an, kapav angaz li avek en konpanie prive ou enn Leta Etranzer pou donn an konsesion enn bout teritwar Moris? Donn konsesion 70-an Losean zonn Maritim Moris, ou Konsesion 99-an pou baz militer lor Chagos? Ou donn a enn pwisans etranzer lor Agalega? Ek anplis tou sa la res sekre?
Antuleka, olie adres bann koz sistemik ek striktirel ki responsab pou fer 5.7 miliar volatize, rezim o pouvwar ek lopozision parlmanter, inn swazir pou antam enn konpetision pou dir kisann-la ki pli iresponsab, pli malang ek koronpi ki so kamarad, koumadir labou pe mok lamar!
Komision danket ki Gouvernman finn nome le 25 Zin lor Kontra Betamax, apre ki Leta inn bizin pey 5.7 miliar, demontre degre siperfisialite dan lekel sa gouvernman-la opere. Pena okenn volonte pou sey adres rasinn ‘sistemik/striktirel’ de seki finn arive. Pena mem enn ‘terms of reference’ pou sa Komision Danket-la ziska ler!
Rezistans ek Alternativ: Solision, se sanzman fondamantal ek radikal
Li kler ki tank nou pa poz bann bon kestion, pa tir leson neseser, nou pa pa pou trouv bann solision ki bizin. Se lekzersis ki Rezistans ek Alternativ pe fer pou kontribie dan deba nasional, nou al ver bann solision striktirek fondamantal. Par ekzanp, nou pe dit:
Ki tou Kontra ou Lakor ki konsern larzan piblik, di-bien piblik ou patrimwann natirel teritwar Moris, bizin rann piblik.
Ki plas tou Antite Leta, vinn sou ‘paralel counter-scrutiny’de enn Komision Spesial ki konpoze de bann parlmanter de tou bor, bann asosiasion sosiete sivil, plis bann sitwayen ki dezinie lor mem baz ki fer sistem ‘jury’.
Ki an reg zeneral, ki tou larbitraz legal ant enn Antite Deta ek enn konpanie prive lokal ou etranze, bizin fer sou sistem ziridik lokal. Dan bann ka eksepsionel, pou enn rezon ou lot, bizin enn larbitraz internasional, andeor sistem ziridik lokal, ki tou Antite Leta ekziz ki ena enn Ziz, ki dezinie par Lakour Siprem, pou form parti Panel Larbitraz-la.
Sosiete Moris ek so lepep, kondane pou amenn enn refleksion de fon an konb, pou rekonstrir limem, avek kriz miltip ek tourbiyon san presedan, dan lekel nou retrouv nou zordi.
Ashok Subron
Rezistans ek Alternativ
10 Zilie 2021